Paarse Vrijdag: verhalen bespreken in een veilige omgeving

Waarom zijn verhalen zo geschikt om lastige onderwerpen te bespreken? Dat is omdat ze afstand creëren; je praat namelijk niet direct over de leerlingen in de klas, maar over de personages in het boek. Deze afstand maakt het makkelijker en veiliger voor leerlingen om zich te uiten over bepaalde thema’s. 

Leerlingen voelen zich vaak vrijer om te vertellen over wat een personage in een verhaal beleeft, dan over wat ze zelf meegemaakt hebben. Het komt minder dichtbij, en toch kunnen leerlingen meeleven, nadenken over situaties en hun mening geven. Via verhalen kunnen allerlei thema’s aan bod komen: coming-out, acceptatie door familie, genderidentiteit, seksuele oriëntatie en de zoektocht naar wie je eigenlijk bent. 

Toch is er meer nodig dan alleen een goed verhaal. Hoe waardevol een boek ook is, zo’n gesprek werkt alleen als de omgeving veilig is. Die veiligheid ontstaat niet zomaar, die moet je als docent actief creëren én waarborgen.

Een veilige omgeving is een plek waar duidelijke afspraken gelden over hoe leerlingen en docenten respectvol met elkaar omgaan. Er is ruimte voor verschillende meningen en het uiten hiervan, zónder elkaar te kwetsen. Daarnaast is het essentieel dat leerlingen weten dat ze nooit verplicht zijn om iets te delen over hun persoonlijke ervaringen. Vertellen over je eigen ervaringen is altijd optioneel.

Waar te beginnen? Met het opbouwen van een goede band met je klas, natuurlijk! Het is aan te raden om eerst de tijd te nemen om deze band te laten groeien, in plaats van aan het begin van het schooljaar meteen allerlei pittige onderwerpen aan te snijden. Gelukkig valt Paarse Vrijdag in december; je hebt wat ruimte.

Bespreek vooraf met je klas wat jullie van elkaar verwachten tijdens gevoelige gesprekken. Spreek niet alleen met elkaar af om met respect met elkaar om te gaan, bespreek ook met elkaar dat wat er in de klas wordt gezegd, in de klas blijft. Maak altijd meteen duidelijk dat niemand verplicht is te praten of te delen. Zet leerlingen dus ook nooit onder druk dit toch te doen.

Geef ruimte voor verschillende reacties en vragen. Niet iedereen hoeft het met elkaar eens te zijn. Dat kan spannend voelen als je voor een klas staat, maar het is een heel belangrijk gegeven in een veilige klas. Uiteraard is het belangrijk om meningen met respect voor elkaar te uiten en dat de docent dit proces bewaakt. Help leerlingen om hun mening te formuleren zonder anderen te kwetsen. Dit is een vaardigheid om mee te oefenen; immers, veel volwassenen kunnen het nog steeds niet ;). 

Wees alert op signalen van ongemak. Dit kun je terugzien in de lichaamstaal van je leerlingen en je hoort het in de reacties. Geef leerlingen die zich ongemakkelijk voelen zoveel ruimte als ze nodig hebben. Overhaast niks, wacht rustig af.

Daarnaast is het ook belangrijk dat je als docent goed geïnformeerd bent. Ben je zelf niet zo thuis in de Queer wereld? Dat hoeft helemaal geen probleem te zijn en je kunt dan nog steeds prima dit soort gesprekken leiden, ook op Paarse Vrijdag. Je kunt je inlezen (Proud van Nadine Swagerman is daar ontzettend geschikt voor), eens een documentaire kijken of wat om je heen vragen naar ervaringen. 

Tot slot: denk alvast na over vervolgstappen. Het zou in theorie kunnen gebeuren dat een leerling na een dergelijk klassengesprek naar je toekomt met een hulpvraag. Weet je dan waar je de leerlingen naar kunt verwijzen? Hoe reageer je als een leerling aangeeft zich niet veilig te voelen in de klas? Zorg dat je weet waar je leerlingen naartoe kunnen, zoals naar het zorgteam of een externe organisatie.

Het inzetten van verhalen vergt wat voorbereiding. Het beste idee is natuurlijk om het boek dat je wilt inzetten eerst zelf gelezen te hebben. Bedenk vervolgens welke fragmenten je wilt gebruiken en welke gespreksvragen je daarbij kunt stellen. Zet voor jezelf op een rijtje welke thema’s aan bod komen en breng ook alvast in kaart welke reacties je uit jouw klas zou kunnen verwachten. 

Gebruik ook bij het stellen van de vragen de afstand die het verhaal biedt. Stel bijvoorbeeld vragen als: ‘Hoe komt het volgens jou dat dit personage zo reageert?’ of ‘Wat vind jij van de actie van personage-x?’ Laat vervolgens je leerlingen zelf ook vragen stellen. Vaak denken jongeren over dingen na die ons als volwassenen wellicht ontgaan. 

Sluit altijd af met een moment van reflectie. Wat heeft dit verhaal met je leerlingen gedaan? Wat nemen ze eruit mee? Als het te kwetsbaar voelt om dit hardop te delen, kun je je leerlingen vragen om hun antwoorden (eventueel anoniem) op te schrijven.

Heb je na het lezen van de blogpost het gevoel dat je de ruimte en tijd niet hebt om je voor te bereiden op een dergelijk gesprek? Laat Lezenslessen je dan helpen! Op onze website vind je een blogpost met concrete boekentips voor Paarse Vrijdag. Dit zijn allemaal verhalen waarin LHBTQIA+-thema’s, op verschillende manieren, aan bod komen. Ook kun je overwegen om lid te worden van de Lezenslessen Boekenclub. Hier bespreken we namelijk iedere maand zeer uitgebreid een boek, inclusief gespreksvragen en materialen om het boek in je klas te kunnen introduceren. In onze database staan inmiddels meer dan veertig besprekingen van jeugdboeken en daar zitten ook de nodige ‘Paarse Vrijdag proof’ boeken tussen!